Niklowa bateria HV Toyoty i Lexusa — ładowanie, rozładowanie i dlaczego się starzeje

W Priusie, Aurisie i starszych Lexusach energia hamowania mieszka w baterii niklowej. Prosto: co jest w środku, co dzieje się w jeździe i jak nie zużyć pakietu przed czasem.

Wnętrze zużytego modułu niklowej baterii HV Toyoty — skorodowane płyty i ślady elektrolitu

Niklowa bateria wysokiego napięcia to robocze serce starszych hybryd Toyoty i Lexusa. Prius drugiej i trzeciej generacji, Auris, Yaris, wiele RX-ów i CT jeździ na niej do dziś. Nie ładuje się jej z gniazdka. Na przyspieszeniu oddaje prąd silnikowi, przy hamowaniu bierze go z powrotem. Akumulator 12 V nie trzyma tego zapasu: on tylko budzi elektronikę.

Skąd wzięła się bateria niklowa

Niklowo-wodorkowa, krótko NiMH, pojawiła się w laboratoriach pod koniec lat 60. Najpierw były to zwykłe paluszki. Toyota wzięła tę samą chemię do pierwszej masowej hybrydy — Priusa z 1997 roku. Powód jest prosty: nikiel spokojnie znosi tysiące krótkich cykli, dobrze pracuje naładowany do połowy i nie jest tak kapryśny jak wczesny lit.

Dlatego niklowa bateria HV nadal stoi w większości używanych hybryd, które przyjeżdżają do nas do Krakowa. Nowsze Toyoty stopniowo przechodzą na lit. Jeśli masz Priusa Prime albo świeżą Corollę, to już inna bateria — porównanie jest w artykule NiMH czy Li-ion. Dalej mowa tylko o niklu.

Co jest w środku, bez wzorów

Pakiet to stos jednakowych ogniw. W każdym są dwie płyty i ciecz między nimi.

  • Płyta niklowa trzyma zapas, który da się oddać jako prąd.
  • Płyta metalowa wchłania wodór jak gąbka wodę. W tym „nasączonym” metalu siedzi energia.
  • Zasada między płytami niczego nie spala. Tylko przenosi ładunek tam i z powrotem i prawie się nie zużywa.

Jedno ogniwo daje około 1,2 wolta. W Priusie II i III takich ogniw jest 168, razem około 202 woltów. Są zebrane w moduły po sześć — właśnie je stawiamy na stanowisku. W Camry, RX-ie albo Lexusie liczba ogniw jest inna, budowa ta sama.

nikiel zapas energii zasada metal trzyma wodór prąd idzie przewodem, nie przez ciecz
Jedno ogniwo niklowej baterii HV. Zasada jest przewoźnikiem, nie paliwem. Energia siedzi w płytach.

Pakiet leży z tyłu, pod fotelem albo w bagażniku, i jest przedmuchiwany własnym wentylatorem. Dla niklu upał jest groźniejszy niż korki.

Co dzieje się przy rozładowaniu

Rozładowanie to chwila, w której auto bierze energię. Wciskasz gaz, silnik benzynowy jeszcze milczy albo tylko pomaga, a silnik elektryczny kręci kołami.

W ogniwie wodór wychodzi z metalowej gąbki. Płyta niklowa oddaje zapas w przewody i prąd dochodzi do silnika. Zasada zostaje na miejscu. Kreski na zegarach lekko spadają. Tak ma być: bateria po to stoi, żeby karmić przyspieszenie.

HV silnik
Rozładowanie na przyspieszeniu: bateria oddaje prąd silnikowi, silnik kręci kołami. Wodór schodzi z metalu.

Ogniwa stoją w szeregu, prąd przez wszystkie jest jeden. Jeśli jedno jest słabsze, siada pierwsze i komputer ucina moc całego pakietu. Sąsiedzi w tej chwili jeszcze mogliby pracować.

Co dzieje się przy ładowaniu

Ładowanie to ta sama droga w drugą stronę.

Gdy puszczasz gaz albo hamujesz, silnik staje się prądnicą. Prąd idzie do baterii. Wodór wraca do metalowej gąbki, płyta niklowa znów gromadzi zapas. To rekuperacja: energia, która w zwykłym aucie grzeje klocki, tu wraca do pakietu. Jak czytać wskazówkę, jest w tekście o wskaźniku mocy.

Druga droga to silnik benzynowy. Kręci prądnicą, i część tej energii też idzie do baterii. Ile amperów puścić, decyduje komputer. Kierowca nie stawia auta „na ładowanie”.

prądnica HV
Ładowanie przy hamowaniu: koła kręcą prądnicą, prąd wraca do baterii, wodór znów siada w metalu.

Kreski rosną. Gdy są już wysokie, komputer przestaje przyjmować prąd. Dalej auto hamuje klockami i — na długim zjeździe — silnikiem w pozycji B. To nie awaria. Pakiet po prostu nie ma już gdzie przyjąć ładunku.

Dlaczego nie ładuje się jej do końca

Toyota trzyma niklową baterię HV w środku skali. W wielu modelach to około 40–80 procent realnej pojemności. Dokładne granice zależą od generacji.

0% tu żyje pakiet 100%
Kreski na zegarach to okno robocze, nie pełny bak. Niżej zabraknie siły na wyprzedzanie. Wyżej nikiel zaczyna się grzać zamiast gromadzić ładunek.

Na dole nie ma zapasu na wyprzedzanie. Na górze nadmiarowy prąd już nie składa się w zapas i idzie w ciepło. Dlatego „pełne kreski” to góra okna, a nie puszka nalana do oporu. Krótka jazda po osiedlu też nie sadzi baterii HV do zera: komputer doładuje ją z silnika i wróci do okna.

Efekt pamięci, o którym pisze się przy starych bateriach niklowo-kadmowych, niklowej baterii HV Toyoty prawie nie przeszkadza. Rozładowywanie Priusa „do zera, żeby go rozruszać” nie jest potrzebne.

Dlaczego niklowa bateria HV się starzeje

Pakiet jest liczony na długie życie. Do serwisu dojeżdża zmęczony z zrozumiałych powodów.

  • Upał. Zapchany kanał pod tylną kanapą, martwy wentylator, lato i taksówka. Nikiel nie lubi, gdy się go stale goni gorącego. Wentylator wtedy wyje coraz częściej. Jak działa nadmuch, jest w tekście o chłodzeniu baterii.
  • Jeden słaby moduł. Samorozładowuje się szybciej od sąsiadów, jego napięcie odjeżdża i cały szereg opiera się o niego. Rośnie spalanie, słabnie rekuperacja, a kod P0A80 może zapalić się przez jeden blok.
  • Długi postój. Nawet bez przebiegu nikiel powoli traci ładunek. Gdy auto stoi miesiącami, słabe moduły rozjeżdżają się mocniej. Padł akumulator 12 V — hybryda nie zasypia jak trzeba i postój bije w obie baterie.
  • Stałe grzanie na granicy okna. Długie zjazdy z już pełnym pakietem i gorące podjazdy starzą płyty szybciej niż zwykłe miasto.

Co się wtedy dzieje w środku

Upał, postój i słaby moduł to jest to, co zauważa kierowca. W ogniwie wychodzą z tego trzy rzeczy: dodatkowe ciepło, mniej miejsca na ładunek i trudniejsza droga dla prądu.

Skąd bierze się ciepło

Każdy prąd trochę grzeje ogniwo. Musi przeciskać się przez płyty i zasadę, i część energii przy tym przepada. Ostre przyspieszenie i mocne hamowanie grzeją mocniej. Wentylator jest właśnie po to.

Inne ciepło pojawia się przy górnej granicy. Gdy wodoru nie ma już gdzie złożyć, płyta niklowa zaczyna wydzielać tlen. Tlen dochodzi do metalu i znów staje się wodą. Do zapasu to nie wchodzi: prawie cały nadmiarowy prąd zamienia się w grzanie. Dlatego na długim zjeździe z pełnymi kreskami pakiet się rozgrzewa, a komputer ucina ładowanie.

Stare ogniwo na tym samym prądzie grzeje się mocniej niż nowe. Droga w środku jest gorsza i prądowi trudniej przejść.

Dlaczego spada pojemność

Pojemność to tyle wodoru, ile metal jeszcze potrafi przyjąć. W gorącej zasadzie ten metal powoli rdzewieje. Zardzewiały kawałek wodoru już nie trzyma i bak robi się mniejszy. Upał i długi postój tę rdzę przyspieszają.

Rdza zabiera trochę wody z zasady. Cieczy jest mniej i część płyty wypada z pracy. Kawałki niklu tracą kontakt ze sobą: są na miejscu, ale prąd do nich nie dochodzi, i ten fragment pojemności znika.

Gdy jeden moduł sam traci ładunek szybciej od reszty, komputer zatrzymuje się na nim. Cały pakiet wydaje się mniejszy, choć sąsiednie ogniwa jeszcze mogłyby pracować.

Dlaczego rośnie opór

Opór to to, jak trudno prądowi przejść w środku. Podnoszą go błona rdzy na metalu, przesuszona zasada i pęknięcia w gąbce: ziarna metalu gorzej się stykają, a jonom w cieczy też jest ciaśniej.

W jeździe widać to tak. Na gazie napięcie siada i silnik benzynowy włącza się wcześniej. Na ładowaniu napięcie podskakuje i rekuperacja urywa się, choć kreski jeszcze nie są pełne. To samo ogniwo mocniej się grzeje. Na stanowisku słaby moduł na tym samym prądzie wcześniej ucieka w górę na woltach — to właśnie wyrośnięty opór.

Co może zrobić kierowca

Złożonego rytuału nie ma.

  • Pilnuj, żeby wentylator baterii miał czym oddychać. Liście i kurz w kanale to częsty powód, dla którego pakiet poddaje się przed czasem.
  • Nie martw się, jeśli rano kreski są niżej niż zwykle. Zwykła jazda, i komputer sam wróci do okna.
  • Raz w tygodniu przydaje się dłuższa droga. Nie po to, żeby „rozładować do zera”, tylko żeby układ spokojnie popracował i na oddawaniu, i na przyjmowaniu prądu.
  • Nie zostawiaj hybrydy na wiele miesięcy z padniętym akumulatorem 12 V. Zimą nikiel i tak gorzej przyjmuje ładunek — jest o tym tekst o zimie i lecie.
  • Jeśli wentylator wyje na równej drodze, zniknęła rekuperacja albo wzrosło spalanie, nie czekaj na kontrolkę hybrydy.

Co robimy w serwisie

W Green Serwis w Krakowie niklowej baterii HV nie „leczymy” ładowarką od wkrętarki. Zdejmujemy pakiet i patrzymy na każdy moduł pod prądem: kto trzyma napięcie, kto się grzeje, kto siadł. Słaby blok wymieniamy albo wyrównujemy, żywe zostawiamy. Pakiet wraca do pracy bez wymiany całości naraz. Jeśli chemia jest zmęczona w kółko, mówimy wprost i proponujemy inne wyjście, także przejście na lit.

Jak wygląda sprawdzenie, opisuje artykuł o diagnostyce baterii hybrydowej. Zapis jest na stronie serwisu hybryd.

Wentylator wyje, kreski skaczą, spalanie wzrosło?

Przywieź Priusa, Aurisa albo Lexusa. Zmierzymy moduły niklowe i powiemy, co jeszcze żyje. Green Serwis, Kraków.

Umów wizytę

Krótko

Niklowa bateria HV Toyoty ładuje się hamowaniem i silnikiem, a rozładowuje na przyspieszeniu. W środku wodór raz schodzi z metalu, raz do niego wraca. Zasada tylko przenosi ładunek. Ciepło daje sam prąd, a przy pełnym ogniwie jeszcze tlen, którego nie ma już gdzie złożyć w zapas. Pojemność spada, gdy metal rdzewieje i gorzej trzyma wodór. Opór rośnie, gdy droga dla prądu w środku się zatyka — wtedy to samo ogniwo mocniej się grzeje i wcześniej wpada w ograniczenie. Komputer trzyma pakiet w środku skali właśnie po to, żeby tego było mniej.